Verhulst Rik

°18.01.1935

†30.12.2025

leraar Wiskunde van 1959 tot 1997, ere-lector aan de Karel de Grote Hogeschool, leidende auteur van enkele reeksen handboeken voor het secundair onderwijs, auteur van In de ban van wiskunde, De zes hamerslagen van de westerse rationaliteit, Wiskunde voor bollebozen en Avontuur op Corsica.

Klik hier: Rik gehuldigd met een voordracht en panelgesprek op 30 september 2024

Dag Rik,

Het is half twee ’s nachts, dinsdagmorgen 1 oktober 2024. Een uurtje geleden ben ik thuis gekomen na de lezing van Thomas Hertog die in Pius X vooraf ging aan wat gerust een meer dan verdiend eresaluut aan jou mocht genoemd worden. De laudatio, uitgesproken door diverse erudiete personen, loog er niet om. Om het in het Antwerps te zeggen: je waart en bent gene gewone…

Ik wil aan dit alles gewoon een stukje persoonlijke toets toevoegen, vooral vanuit mijn ervaring als leerling op Pius X.
1963… Als gewone dorpsjongen kwam ik naar de  ‘grote’ school op het Kiel. Tegen het advies van het PMS in hadden mijn ouders me toch ingeschreven voor de Grieks-Latijnse. De titularis van die klas was een jonge leraar wiskunde, jij dus. Half oktober werd ik ziek, geelzucht, met als gevolg zes weken afwezigheid. Ik verscheen terug op school, drie weken voor de examens. Ik herinner me nog goed dat je meteen zei dat ik woensdag en zaterdag naar je thuis in de Pottershofstraat mocht komen om bijlessen te krijgen… Blijkbaar met goed resultaat… De kerstexamens verliepen vlot. Met meer dan 80% van de punten voor wiskunde kon ik zeker tevreden zijn en was ik gelanceerd voor zes jaar lang mooie cijfers voor wiskunde. Toen heb je me voor de eerste, maar niet voor de laatste keer, ‘gered’.

Vijf van de zes jaren in het middelbaar heb ik wiskunde van je gekregen, en inderdaad… je hebt zoals het vanavond ook voorgesteld werd, het wiskunde-vuur in mij ontstoken. Ik herinner me dat ons moeder me tijdens de examenperiodes alleen de dag voor het examen wiskunde tegen etenstijd van m’n bureau moest wegsleuren, want… ik was ‘tijd en ruimte’ gewoon vergeten …
Ik meen ook dat ik toen, ten tijde van de maturiteitsproeven, als enige ooit uit de Grieks-Latijnse richting, gekozen had om die af te leggen rond een wiskundig onderwerp (afgeleiden, geloof ik). Groot was dan ook je ontgoocheling dat ik nadien voor een onderwijzersopleiding koos. ‘Plus est en vous’, waar heb ik dat vanavond nog gehoord… En nog groter was je ongeloof toen ik nadien voor een universitaire opleiding pedagogiek koos. In jouw ‘kritisch, objectieve’ ogen was dat géén echte wetenschap. Misschien had je toen (1970) wel een beetje gelijk. Maar toch… werden er al stevige vakken op ons los gelaten… Zo kregen we in de tweede kandidatuur statistiek van de destijds in televisieverkiezingsprogramma’s optredende professor Picard… en de zondagnamiddag èn -avond voor diens examen zat ik bij jou thuis in Schoten… Bij de significantiedrempels was ik ‘tilt’ geslagen en mijn paniektelefoontje viel niet in dovemans oren… Toen heb je me… voor de tweede keer ‘gered’. Gelukkig erdoor voor statistiek en twee jaar later… waren we collega’s op Pius X.

Leraren doen er dus ècht toe… zij maken al dan niet het verschil door wie ze zijn, vooral als mens… Dat heb ik, naast vele andere zaken hoor, erg in je gewaardeerd. Ik ben wie ik ben… in behoorlijke mate dank zij jou. Dank daarvoor, uit de grond van mijn hart.

Paul Cautreels

P.S. 1 Mijn vader is helaas al lang geleden overleden, maar… ik ben er zeker van dat ik je namens hem erg mag bedanken voor de tijd dat je voor zijn ploegje ‘Wilrijk Sport’ gevoetbald hebt… Waar geelzucht al geen aanleiding toe kan geven…
P.S. 2 Mijn moeder is ook al lang geleden overleden, maar… zij heeft misschien niet zo’n leuke herinneringen aan al die kapotte broeken waarmee ik vaak zaterdagnamiddag thuis kwam na onze voetbalmatchkes op de speelplaats, met jou als grote gangmaker.

In 1957 zat Maurits Verwulgen in het 1ste j. regentaat Wiskunde-Fysica. Na 14 dagen, tijdens een les fysica, kwam een nieuwe leerling, een knappe kerel, die onmiddellijk de aandacht trok door het feit dat hij geen problemen had met de leerstof. Hij snapte alles en gaf gewillig uitleg als je het vroeg. 

Toen de moderne wiskunde zich aankondigde, maakte Rik ook daar indruk door zijn visie op die nieuwe leerstof. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Standaard Uitgeverij vroeg om een handboek te schrijven over die nieuwe leerstof. Zo ontstond “Wis en kundig 1”. Werken met Rik was soms vermoeiend maar altijd boeiend. Het was bijzonder om zijn collega en vriend te zijn. 

Toen Rik de overstap maakte van het lager naar het hoger secundair, volgde Paul Reyniers hem op. Die vindt dat nog steeds een hele eer! Een herinnering uit de jaren 70: we volgden samen met enkele collega’s een wiskundecongres in Neerpelt. Rik exposeerde daar nieuwe inzichten in het vak wiskunde voor een publiek van gereputeerde professoren uit binnen- en buitenland. Ongelooflijk voor iemand die enkel een regentaatsopleiding genoot. Rik was niet enkel een begeesterend leraar, hij was ook erg begaan met zijn leerlingen, en later ook zijn studenten in de KDG hogeschool. Hij laat een onvergetelijke indruk na op al wie het voorrecht had van hem les te krijgen.

Leraar L.O Hans Speeleveld en Rik hadden een zeer goede band en veel respect voor elkaar. Dat sierde Rik volledig! Rik was een zeer begaafd voetballer en speelde in zijn jonge jaren de pannen van het dak bij KFC Molsport. Met zijn subliem technische capaciteiten zou hij nu zeker in de voebalwereld een gelijke zijn geweest van Kevin De Bruyne! Zo scoorde hij regelmatig doelpunten vanuit hoekschop. Door de bal een bepaald effect te geven, krulde hij deze rechtstreeks in het doel tot jolijt van zijn supporters en tot wanhoop van de tegenstrever. Ook in de voetbalwedstrijden van Het Pius X- Instituut tussen leraars en leerlingen stal hij regelmatig de show. Voetbal is altijd zijn uitverkoren sport geweest en je kon hem best niet storen als er op TV een match was…

Maar ook het zeilen lag hem nauw aan het hart en daar heeft hij zijn volgende talent van gemaakt. Op het Ijsselmeer in Nederland deden we eens met onze leerlingen een wedstrijdtocht van Enkhuizen naar Lemmer (32 km). 7 jachten volgden een ongeveer zelfde route, maar kapitein Rik met zijn bemanning koos een totaal andere weg en kwam als eerste aan! Welke wiskundige formule zou hij uit zijn mouw getoverd hebben…?

Rik was verliefd Corsica met zijn eigenzinnige bevolking en zijn geweldige ruwe natuur.
Ook de zeiltochten later rond Corsica en de Griekse eilanden waren echte belevenissen.
Maar de klap op de vuurpijl was toch wel onze oversteek van de Atlantische oceaan in 1998 van de Caraïben via de Azoren naar Spanje (3670 zeemijl). Onderweg raakte onze schroef verstrikt in een dik stuk touw en Rik, als een volleerde duiker, sprong in de oceaan om het touw los te snijden. Dit lukte niet en op zeil zijn we naar de haven in de Azoren gevaren waar een professionele duikploeg de klus geklaard heeft.

In de jaren dat Rik en Nicole in Roquebrune in Zuid-Frankrijk woonden in hun prachtig huis, hebben we hen nog regelmatig bezocht en mee genoten van de sfeer in het “La Douce France”.

Voor Erik Hertog was Rik Verhulst een geduchte voetballer en trainer die de driehoeksmeetkunde op de tegels van de speelplaats uittekende en later, vanuit de zetel, de patronen in de Champions League kritisch quoteerde. 

Rik is het voorbeeld van de bevlogen didacticus die inhoud en kennis kan overbrengen in een vorm en op een manier die vele generaties leerlingen heeft geïnspireerd en geamuseerd. ‘Aanleg’ stond niet in zijn handboek, leerlingen met enthousiasme stimuleren om met nieuwsgierigheid en met plezier het wonder van de wiskunde te beleven, dat wel. Dat heeft hem ook tot een inspirerende mentor gemaakt van een grote schare adepten die door zijn enthousiasme en verbluffende kennis werden aangespoord om zelf verder de wereld van de wiskunde en haar toepassingen te exploreren. Het respect dat de academische wereld voor hem koesterde bleek nog tijdens de huldezitting voor Rik in Pius X begin 2025 en de universitaire oorkonde die hem werd verleend. Zijn werk op het gebied van de wiskunde en de didactiek blijft een monument ‘aere perennius’, een duurzame nalatenschap die een mijlpaal zal blijven.

Een saaie ontmoeting met Rik bestond niet. Wel een spittante aaneenschakeling van anekdotes en heroïsche verhalen, een provocerend citaat met een grap erbij over Nietzsche of Schopenhauer, een plotse ernstige discussie over metafysica of kosmologie. Zijn stem blijft in het hoofd hangen, zijn fysieke aanwezigheid kan je niet vergeten.

Rik, de entertainende causeur, provocerende filosoof, onvermoeibare auteur, geniale wiskundige, Rik, de joviale collega en trouwe vriend. In de verleden tijd over Rik spreken is zinloos. Zijn aanwezigheid is, ook vandaag, hier, zo markant dat je hem niet – nooit – uit je gedachten zal kunnen bannen.

Dirk Van Hemeldonck heeft Rik leren kennen toen hij in de vroege jaren 70 tijdens zijn aggregaatsopleiding modellessen mocht volgen. Hij had op de universiteit massa’s kennis opgedaan, maar hoe aan jongeren op hun niveau heldere wiskunde moesten bijbrengen, dat moesten we maar zelf uitvinden.
Het lesvoorbeeld dat hij van Rik zag was een gedachtenopener. Zo wou hij ook les geven, aan zo’n collega wou hij me optrekken. Na drie keer solliciteren kreeg Dirk de kans in dezelfde school als Rik te staan. Door gesprekken met Rik drong de basis en essentie van de ‘wiskunde als cultuurverschijnsel’ pas goed door.

De handboekenreeks Wis en kundig was grotendeels van Rik’s hand en een goede leidraad, later kwam een aanpassing als Wiskundig Leerpakket.

Na zijn pensionering kreeg Rik eindelijk tijd om zijn visie op wiskunde als cultuurverschijnsel te boek te stellen. In 2006 verscheen van hem In de ban van wiskunde, een heldere oogopener voor een groot doelpubliek. Door de Duitse en Engelse vertaling wel een heel groot publiek. In 2016 publiceerde Rik De zes hamerslagen van de westerse rationaliteit, wat nog dieper ingaat op het unieke parcours van de westerse rationaliteit.

Maar zijn drang naar onderwijzen bleef branden, en zo schreef hij voor jongeren het zelfstudie boek Wiskunde voor bollebozen voor hen die in het onderwijs niet voldoende uitdagingen vinden. Voor kinderen publiceerde hij in 2018 het spannende boek Avontuur op Corsica, waarin de lezertjes ook hun wiskundige vaardigheid kunnen aanscherpen in een misdaadverhaal dat ook de pracht van Corsica laat kennen. Zijn vele artikelen in het tijdschrift Wiskunde en Onderwijs zijn door velen gekend. Een internationale doorbraak kwam er door publicatie van artikelen in de tijdschriften The teaching of mathematics en International Journal of Discrete Mathematics.

Een mix van tristesse, nostalgie en respect ... bij het overlijden van mijn eminente wiskundeleraar Rik Verhulst.

De man die ons als geen ander aanleerde hoe "boeiend" het leven wel kon zijn, zowel in de wereld van de wiskunde als in die van de (voetbal)sport, de muziek, de literatuur, de geschiedenis van de al dan niet intelligente mensheid ... en dan vergeet ik wellicht nog enkele domeinen...

Na een lang intens - jawel, boeiend! - gesprek tijdens mijn bezoek aan Rik in mei 2022 hebben we nog enkele jaren contact gehouden via e-mail en nog 1 keer "live" ter gelegenheid van zijn laudatio in Pius X op 30 september 2024.

Deze contacten betekenden stuk voor stuk voor mij echt een meerwaarde en ze hebben onze gezamenlijke uurtjes in de klas Latijn-Wiskunde tussen 1973 en 1976 voor altijd in een ruimer kader van het leven geplaatst.

"Van de humaniora tot voorbij oneindig"... bedankt, Rik!

Dirk Goffin,   3 januari 2026

Dankjewel Rik...

De "taal"... van de "Wiskunde" ...

Wiskunde... is eigenlijk een taal...
niet deels of half... maar hélemaal...
met cijfers, letters en symbolen...
met hyper-... en ook parabolen...

met vergelijkingen én formules...
vectorruimtes én modules...
met punten, rechten, integralen...
met hoeken, graden... radialen...

met kwadraten en procenten...
verzamelingen ook... én elementen...
axioma's, stellingen én definities...
vlakken en lichamen... in veel posities...

Wiskunde... is eigenlijk een taal...
met véél facetten... in totaal...
met getallenleer en algebra...
met kansrekening en logica ...

met grafieken en statistiek...
en ook met bewerkingen... héél klassiek...
zoals plus en min... of gedeeld en maal...
het behoort allemaal... tot de "wiskundige taal"...

Wiskunde... is eigenlijk een taal...
net als al die andere... allemaal...
Ze ontrafelt echter... ook de "geheimen"...
de zin en werking van het zijn...
van al wat groot is... én heel klein...

van de wetten... der natuur...
van in 't begin... het eerste uur...
van de ruimte en 't heelal...
waarin ook zweeft... die blauwe bal...

waarop wij mensen... ons bewegen...
in de zon of in de regen...
Wij zijn bevoorrecht dat wij spreken...
als enigen... die "wondermooie taal"...

we moeten ze "koesteren"... en "omarmen...
die enig prachtige... "wis- en kundige taal"...

Dankjewel Rik! Het was ons een immens voorrecht dat jij ons die taal hebt aangeleerd!

Janiu Leyssens

Dankjewel Rik... (2)

We zijn slechts een héél, héél piepklein deeltje...
in een onmetelijk groot geheel...
in de tijd én in de ruimte...
betekenen we écht... niet zo héél veel...

We maken deel uit van het wonder...
van het leven en 't bestaan...
en zijn volgens Darwins simpele wetten...
de evolutieve weg gegaan...

Uit sterrenstof werden we geboren...
op deze kleine blauwe bal...
en zweven reeds miljarden jaren...
door dit grenzeloos heelal...

Onze ouders leerden ons lopen...
op eigen benen hier te staan...
Rik Verhulst... deelde ons zijn liefde...
voor de wis-en-kundige taal...

Alles in… en róndom ons…
hoé klein of groot het ook kan zijn,
élk dood… maar ook élk levend ding...
heel grof én bruut… of juist érg fijn…

Is feilloos juist geconstrueerd,
compleet wiskundig opgebouwd...
Harmonisch in mekaar gezet,
door géén mens... ooit geheel ontvouwd...

De tijd... de ruimte én het licht,
geluid... muziek én kleuren…
Wát… het ook maar wezen mag,
of waar je 't kan bespeuren…

Elk “iets" zit feilloos... "meesterlijk" in mekaar,
"erg precies"... en héél nauwkeurig...
gans 't bestaan... is wonderbaar,
"wiskundig" ... en veelkleurig…

Rik... leerde ons... om na te denken...
héél kritisch... en met open geest...
Hij deelde ons... zijn grote wijsheid...
maakte van wiskunde... een heerlijk feest...

Hij leerde ons... om te genieten...
van alles... wat het leven biedt...
hij was een filosoof... in hart en nieren...
die ons ook... voetballen liet...

Bedankt Rik... voor je wiskundige inspiratie, voor je gedrevenheid en je positieve en stimulerende onderwijsaanpak. Voor je vaderlijke ondersteuning en je filosofische uitweidingen. We zijn trots dat we jouw leerlingen mochten zijn!

Janiu Leyssens

Dag Mijnheer Verhulst,
Dag Rik,

Ja, sommige keuzes in het leven worden bepaald door ontmoetingen of door mensen die je pad kruisen.

Dat heb jij 5 jaar in mijn leven van puber naar jong volwassene gedaan.

In de 6^de Grieks-Latijnse was je mijn eerste klasitularis. Ik zat een jaar voor op mijn leeftijd en was al enkele dagen overweldigd door al hetgeen op mij afkwam, de speeltijd van de lagere school was definitief voorbij en de gevulde boekentas had de plaats ingenomen van de voetbal onder de arm.

Een ware belevenis was het om een leraar voor de klas te krijgen met zachte aanpak, menselijke inzet en gevoel voor humor.

Bovenal echter een leraar met een autonoom en vanzelfsprekend gezag. Ik kan mij echt niet herinneren dat je ooit straffen uitdeelde om gezag te handhaven terwijl de woorden “ Leenaards vier” of “vijfmaal les” oorzaak zijn geweest van vroegtijdige vingerartrose.

Ik plooide mij dubbel voor een vak dat mij niet lag omdat het door jou op een onnavolgbare wijze werd gegeven.

Je gaf geen leerstof, je droeg kennis over.

Iets moeilijk moeilijk uitleggen is gemakkelijk maar iets moeilijk gemakkelijk uitleggen is moeilijk. Dat kon je meesterlijk.

Het waren heerlijke momenten wanneer je bewaking had op de speelplaats, want dan werd er een aardig potje gevoetbald. Na het belsignaal naar de klas en dan was het onmiddellijk terug met respect “mijnheer Verhulst” en niet meer de ploegmaat.

Ook mijn ouders konden je goed smaken, vooral dan mijn vader want bij een oudercontact werd over mijn rapport niet zo veel gesproken,  wel over de vraag of het nu Bayern Munchen was dat de Europabeker verdiende dan wel Real Madrid.

Cruciaal voor mij ben jij geweest in de retorica toen ik als enige van mijn klas negatief advies kreeg van het PMS om hogere studies aan te vatten. Buiten mijn weten om hebben jij en Karel Raeymaekers mijn ouders laten weten dat ik ondanks dat advies mijn rechtenstudies diende aan te vatten, welke studies probleemloos zijn verlopen.

Blij, fier maar vooral dankbaar was ik toen ik je enkele keren behulpzaam kon zijn.

Ik koester onze laatste twee etentjes waaronder de fijne avond bij je thuis waarbij we keuvelden over voetbal, literatuur, vrouwen en kunst. De opdracht die je schreef toen je mij je laatste boek schonk raakte mij diep.

Het was een genoegen zo’n erudiet persoon te hebben mogen kennen.

Quod erat demonstrandum. (veruit het enige dat ik altijd juist opschreef bij het oplossen van stellingen)

Respectvolle en dankbare groet,

Wim Leenaards